کاتێک سەیری گۆڕەپانی سیاسی و ژیۆپۆلەتیکی نێوان ئەمریکا و ئێران دەکەین، پرسیارە سەرەکییەکە تەنها ئەوە نییە کە ئایا پێکدادانی سەربازی ڕوودەدات یان نا؟ پرسیارە قووڵ و ستراتیژییەکە ئەوەیە: ئایا دۆناڵد ترەمپ و ئیدارەکەی خاوەنی نەخشەڕێگەیەکی ڕوونن بۆ کۆتاییهێنان بەم ڕژیمە، یان ئەوەی دەگوزەرێت تەنها سیناریۆیەکی کاتی و نیوەچڵە؟

#نووسینی_ئەندامی_ریکخراوەی_خەباتی_کوردستانی_رۆژهەلات 

کاتێک سەیری گۆڕەپانی سیاسی و ژیۆپۆلەتیکی نێوان ئەمریکا و ئێران دەکەین، پرسیارە سەرەکییەکە تەنها ئەوە نییە کە ئایا پێکدادانی سەربازی ڕوودەدات یان نا؟ پرسیارە قووڵ و ستراتیژییەکە ئەوەیە: ئایا دۆناڵد ترەمپ و ئیدارەکەی خاوەنی نەخشەڕێگەیەکی ڕوونن بۆ کۆتاییهێنان بەم ڕژیمە، یان ئەوەی دەگوزەرێت تەنها سیناریۆیەکی کاتی و نیوەچڵە؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، چاودێرانی سیاسی و شرۆڤەکاران دابەش بوون بەسەر دوو بەرەی جیاوازدا کە هەر لایەنێکیان خوێندنەوەی تایبەتی بۆ سیاسەتەکانی حکومەتی تەمپ هەیە

.

 
بەرەی یەکەم: واشنتن لە دوا هەنگاو پاشەکشەی کرد، یان کارەکەی نیوەچڵ هێشتەوە؟
لایەنگرانی ئەم بۆچوونە پێیان وایە ئەمریکا لە زۆر قۆناغدا دەرفەتی زێڕینی سەربازی و سیاسی لەبەردەستدا بوو بۆ ئەوەی گورزی کوشندە لە حکومەتی ئێران بوەشێنێت؛ توانایەکی سەربازیی بێوێنە، کوشتنی فەرماندە و سەرکردە کاریگەرەکانی ڕژیم و هێنانەدی دۆخێک کە تێیدا پێگەی دەسەڵاتی تاران لە لێواری داڕماندا بوو.
بەڵام کاتێک ململانێکە گەیشتە خاڵی یەکلاکەرەوە، ئەمریکا هەنگاوەکانی ڕاگرت یان پاشەکشەی کرد. ئەم بەرەیە هۆی ئەم پاشەکشەیە بۆ دوو سیناریۆ دەگێڕنەوە:
ترس لە دروستبوونی بۆشایی ئەمنی: واشنتن ترسی هەبووە لەوەی ڕووخانی کتوپڕی ڕژیم ببێتە هۆی دروستبوونی بۆشاییەکی گەورەی ئەمنی و سیاسی لە ناوچەکەدا کە کۆنتڕۆڵکردنی لە توانای هێزە نێودەوڵەتییەک.
لێدانی سەربازیی ڕاستەوخۆ تەنها دەبێتە هۆی زیانی کاتی، لەکاتێکدا "جەنگی ئابووریی هەمەلایەنە" (سەپاندنی توندترین گەمارۆکان، داڕمانی بەهای دراوی نیشتمانی، کورتهێنانی بودجە و بەرزبوونەوەی تێچووی مانەوەی دەسەڵات) سەرچاوەی سەرەکیی دارایی ئەو رژیمە وشک دەکات. ئەو ستراتیژییە لە درێژماوەدا زۆر کوشندەترە، چونکە ڕژیم لە ناوخۆوە بەرەو داڕمان و هەڵوەشانەوەی یەکجاری دەبات.


تەنگەی هورمز؛ چەکێک کە بوو بە تەڵە بۆ دەسەڵاتی ئێران
یەکێک لە ناکۆکیە گەورەکانی ئەو ململانێیە لە پرسی تەنگەی هورمزدا ڕەنگی دایەوە. ڕژیمی ئێران هەمیشە ئەم تەنگەیەی وەک چەکی کۆتایی و کارتی فشار بەرامبەر جیهان بەکارهێناوە. بەڵام کاتێک ڕژیم هەڕەشە لە ئاسایشی کەشتیوانی، بازرگانیی نێودەوڵەتی و وزەی جیهانی دەکات، تەنها ئەمریکا ناکاتە دوژمنی خۆی، بەڵکو کۆی سیستمی ئابووریی جیهانی ناچار دەکات لە روویدا بوەستێتەوە. ئەم بڕیارە نەک هەر نەبووە چەکێک بۆ پاراستنی رژیم، بەڵکو بوو بە تەڵەیەکی گەورە و زیاتر دەسەڵاتی ئێرانی گۆشەگیری کرد.

سەعاتی سفر؛ کێ بڕیار لەسەر چارەنووسی ئێران دەدات؟
سەعاتی سفر بۆ ڕووخان و کۆتایی ئەم ڕژیمە ئەوتۆکراتە(دەسەڵاتی تاکڕەوی) کاتێک دەست پێدەکات کە گەلانی ناوخۆی ئێران ڕۆڵگێڕ و کارەکتەری سەرەکیی گۆڕانکارییەکان بن. تا ئەو کاتەی چارەنووسی ئێران لە دەرەوەی سنوورەکانەوە بنووسرێتەوە، ڕژیمی ئێران لە قەیرانێکەوە دەچێتە ناو قەیرانێکی تر؛ بەڵام کاتێک هێزی ناوخۆیی و ئیرادەی گەلان (کورد، فارس، بەلووچ، تورک و پێکهاتەکانی تر) یەکدەگرن، قۆناغی کۆتاییهاتنی ئەم ڕژیمە سەرکوتکەرە دەست پێدەکات. تەنها لەو کاتەدایە کە داڕمانی دارایی و گۆشەگیریی نێودەوڵەتی دەبنە تەواکەری ڕاپەڕینی ناوخۆیی و کۆتایی بە یەکێک لە تاریکترین ڕژیمەکانی ناوچەکە دەهێنن.

 Dema ku em li qada siyasî û jeopolîtîk a di navbera Dewletên Yekbûyî û Îranê de dinêrin, pirsa sereke ne tenê ew e ku gelo dê pevçûnek leşkerî hebe. Pirsa kûr û stratejîk ev e: Gelo Donald Trump û rêveberiya wî nexşerêyek zelal heye ku vê rejîmê bi dawî bike, an tiştê ku diqewime tenê senaryoyek demkî û nîvco ye?

Ji bo bersiva vê pirsê, çavdêr û analîstên siyasî li du eniyên cuda dabeş dibin, her yek bi şîroveya xwe ya polîtîkayên hikûmeta Demkî.

Eniya 1: Gelo Washington ji gava dawî paşve gav avêt, an jî kar nîvco hişt?
Alîgirên vê nêrînê bawer dikin ku Dewletên Yekbûyî derfetên zêrîn ên leşkerî û siyasî hebûn ku di gelek qonaxan de derbeyek kujer li hikûmeta Îranê bidin; Kapasîteyên leşkerî yên bêhempa, kuştina fermandar û rêberên rejîmê yên bi bandor, û afirandina rewşek ku tê de pozîsyona desthilatdariya Tehranê li ber hilweşînê bû.
Lê gava ku pevçûn gihîşt xalek biryardar, Dewletên Yekbûyî dev ji tevgerê berda an jî paşve vekişiya. Ev enî vê paşvekişandinê bi du senaryoyan ve girêdidin:
Tirsa ji valahiyek ewlehiyê: Washington ditirsiya ku hilweşîna ji nişka ve ya rejîmê dê valahiyek mezin a ewlehî û siyasî li herêmê çêbike ku hêzek navneteweyî nikare kontrol bike.
Êrîşek leşkerî ya rasterast dê tenê zirarên demkî bide, lê "şerekî aborî yê berfireh" (ferzkirina cezayên herî dijwar, hilweşîna nirxa diravê neteweyî, kêmasiyên budceyê û zêdebûna lêçûnên mayîna li ser desthilatdariyê) dê çavkaniyên sereke yên darayî yên rejîmê zuwa bike. Ew stratejî di demek dirêj de pir kujertir e, ji ber ku ew dibe sedema hilweşîna navxweyî ya rejîmê.

Tengava Hormuzê; Çekek ku ji bo rejîma Îranê bû xefik
Yek ji nakokiyên sereke di Tengava Hormuzê de xuya bû. Rejîma Îranê her gav vê krîzê wekî çeka dawîn û karta zextê li dijî cîhanê bikar aniye. Lê gava ku rejîm ewlehiya keştîvaniyê, bazirganiya navneteweyî û enerjiya cîhanî tehdît dike, ew ne tenê Dewletên Yekbûyî dike dijminê xwe, lê tevahiya pergala aborî ya cîhanî neçar dike ku li hember wê raweste. Ev biryar ne tenê nebû çekek ji bo parastina rejîmê, lê di heman demê de bû xefikek mezin û rejîma Îranê bêtir îzole kir.

saetên sifir; Kî dê çarenûsa Îranê biryar bide?
Saeta sifir ji bo hilweşîn û dawiya vê rejîma otokratîk wê dest pê bike dema ku gelên Îranê karakterên sereke yên guhertinan bin. Heta ku çarenûsa Îranê li derveyî sînorên xwe ji nû ve were nivîsandin, rejîma Îranê wê ji krîzekê ber bi krîzeke din ve biçe; Lê gava ku hêza navxweyî û îradeya gelan (civakên Kurd, Faris, Belûç, Tirk û yên din) li hev bicivin, dawiya vê rejîma zordar wê dest pê bike. Tenê wê demê hilweşîna darayî û zordariya navneteweyî dê serhildanên navxweyî temam bike û yek ji rejîmên herî tarî yên herêmê bi dawî bike.