چۆن کومەلگایک بناسین؟..بۆ دەستنیشانکردنی ڕاستییەکانی کۆمەڵگایەک، لێکۆڵینەوەی پێویست و زانیارییەکی تەواو لە کاروباری کۆمەڵایەتی و کولتووریدا پێویستە.

 

 #کۆمەڵناسی

چۆن کومەلگایک بناسین؟

بۆ دەستنیشانکردنی ڕاستییەکانی کۆمەڵگایەک، لێکۆڵینەوەی پێویست و زانیارییەکی تەواو لە کاروباری کۆمەڵایەتی و کولتووریدا پێویستە. 

بۆ ناسینی کومەلگایەک پێویست بە زانستی کومەلایەتی هەییە کە ئەگەر خاوەن زانستی کومەلایەتی نەبێت ناتوانێت کومەلگایەک بە باشی بناسیت 
بۆ ناسینی کۆمەڵگایەک بە شێوازێکی زانستی و قووڵ، پێویستە لە ڕێگەی شیکردنەوەی پێکهاتە سەرەکییەکانی وەک کلتور، مێژوو، ئابووری، و سیستەمی کۆمەڵایەتی دەست پێ بکەیت. کۆمەڵگا تەنها کۆمەڵە خەڵکێک نییە، بەڵکو تۆڕێکی ئاڵۆزە لە پەیوەندی و بەهاکان.

کۆمەڵناسی زانست و زانستێکە کە دەبێت ڕاهێنان و خولمان تێدا هەبێت بۆ ئەوەی لە توێژینەوەکانماندا تووشی کێشە نەبین. کۆمەڵناس دەبێت بێلایەن بێت و لە ڕوانگەی یاساییەوە ڕەچاوی هەموو لایەنە یاساییەکانی لێکۆڵینەوەکانی بکات. 

دەبێت مافی هەمووان بە یەکسانی لەبەرچاو بگرێت..
لێرەدا گرنگترین ئەو هەنگاو و ڕەهەندانە دەخەینە ڕوو کە یارمەتیت دەدەن هەر کۆمەڵگایەک بناسیت:
١. کلتور و بەها کۆمەڵایەتییەکان
کلتور ناسنامەی ڕاستەقینەی هەر کۆمەڵگایەکە و ڕەفتاری تاکی پێ دیاری دەکرێت:
زمان و زاراوەکان: ئامرازی سەرەکین بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی بیرکردنەوەی خەڵک.
دابونەریت: شێوازی بەڕێوەچوونی بۆنەکان، هاوسەرگیری، و تەمازییەکمەن.
ئایین و بیروباوەڕ: کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر یاسا ناڕەسمییەکانی کۆمەڵگا هەیە.
٢. سیستەمی ئابووری و سەرچاوەی بژێوی
شێوازی پەیداکردنی پارە کاریگەری لەسەر پێکهاتەی خێزان و چینایەتی هەیە:
سەرچاوەی داهات: ئایا کۆمەڵگایەکی کشتوکاڵییە، پیشەسازییە، یان پشتی بە تەکنەلۆجیا بەستووە؟
دابەشبوونی سامان: جیاوازی نێوان چینی دەوڵەمەند و هەژار چەندە؟
٣. سیستەمی سیاسی و یاسایی
یاساکان پێمان دەڵێن کۆمەڵگا چۆن خۆی ڕێکدەخات و هێز لە دەستی کێدایە:
شێوازی دەسەڵات: ئایا سیستەمەکە دیموکراتییە، خێڵەکییە، یان دیکتاتۆرییە؟
سەروەری یاسا: تا چەند مافەکانی مرۆڤ و ئازادییەکان دەپارێزرێن؟
٤. مێژوو و ئەزموونە هاوبەشەکان
ڕووداوەکانی ڕابردوو دەروونناسی بەکۆمەڵی خەڵکەکە دروست دەکەن:
جەنگ و قەیرانەکان: چۆن کاریگەرییان لەسەر متمانەی نێوان خەڵک دروست کردووە؟
شۆڕش و سەرکوتنەکان: چۆن دیدگای خەڵکیان بەرامبەر بە دەسەڵات گۆڕیوە؟
٥. پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و پێکهاتەی خێزان
پێکهاتەی ناوخۆیی کۆمەڵگا نیشان دەدات خەڵکەکە چۆن پێکەوە دەژین:
ڕۆڵی خێزان: ئایا خێزانی گەورە (بنەماڵە) بڕیاردەرە یان خێزانی بچووک (ناوکی)؟
پێگەی ژنان و گەنجان: تا چەند بەشدارن لە بڕیاردان و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگادا؟
ڕێگا پراکتیکییەکان بۆ ناسینی کۆمەڵگا:
تێکەڵاوبوونی ڕاستەوخۆ: گەشتکردن و ژیان لەگەڵ خەڵکی ناوچەکە بۆ ماوەیەک.
خوێندنەوەی ئەدەبیات: ڕۆمان، شیعر، و مێژووی ئەو کۆمەڵگایە نھێنییە قووڵەکانت بۆ دەردەخەن.
چاودێریکردنی میدیا و تۆرە کۆمەڵایەتییەکان: بۆ تێگەیشتن لەو بابەتانەی کە لەو سەردەمەدا لای خەڵکەکە گرنگن.
چۆن کۆمەڵگایەک بناسین؟
کۆمەڵگا ناسین واتە تێگەیشتن لەو گرووپە خەڵکەیە کە پێکەوە ژیان دەکەن، هاوبەشەکانیان هەیە، یاسا و نەریت و بیرکردنەوەی تایبەتیان هەیە. بۆ ناسینی کۆمەڵگا، دەتوانیت ئەم هەنگاوانە بەکاربهێنیت:
زمان و کولتوور بناسە
زمان، جلوبەرگ، خواردن، گۆرانی و نەریتەکان زۆر شت دەربارەی کۆمەڵگا دەڵێن.
ڕەفتاری خەڵک چاودێری بکە
چۆن مامەڵە لەگەڵ یەکتر دەکەن؟ چۆن ڕێزی گەورە و منداڵ دەگرن؟ ئەمانە نیشانەی بەهاکانی کۆمەڵگان.
مێژوو بخوێنەوە
مێژووی هەر کۆمەڵگایەک کاریگەری لەسەر بیرکردنەوە و ژیانی ئێستای هەیە.
پەیوەندی لەگەڵ خەڵک دروست بکە
گفتوگۆکردن لەگەڵ ئەندامانی کۆمەڵگا باشترین ڕێگای فێربوونە.
ئابووری و سیاسەت تێبگە
شێوازی کارکردن، داهات، و سیستەمی حکومەت کاریگەری زۆر لەسەر ژیانی خەڵک هەیە.
میدیـا و هونەر ببینە
فیلم، کتێب، گۆرانی و میدیای کۆمەڵگا دەتوانن بیر و هەستەکانی خەڵک پیشان بدەن.

ئەگەر مەبەستت ناسینی جۆرێکی تایبەتی کۆمەڵگا بێت (وەک کۆمەڵگای کوردی، ئەوروپی، خوێندکاران، یان سۆشیال میدیا)، دەتوانم بە وردی بۆت ڕوون بکەم.
ساموئیل کرماشانی

 Sosyolojî

Em çawa civatekê nas dikin?

Ji bo destnîşankirina rastiyên civatekê, lêkolînek baş û zanînek berfireh a karûbarên civakî û çandî hewce ye.

Ji bo naskirina civatekê, hûn hewceyê zanista civakî ne. Bêyî zanista civakî, hûn nekarin civatekê baş nas bikin.
Ji bo naskirina civatekê bi awayekî zanistî û kûr, hûn hewce ne ku bi analîzkirina pêkhateyên wê yên sereke yên wekî çand, dîrok, aborî û pergalên civakî dest pê bikin. Civak ne tenê komek mirovan e, lê toreke tevlihev a têkilî û nirxan e.

Sosyolojî zanistek e ku divê em perwerde û qursên wê hebin da ku di lêkolîna xwe de ji pirsgirêkan dûr bikevin. Sosyolog divê bêalî be û hemî aliyên qanûnî yên lêkolîna xwe ji perspektîfek qanûnî ve binirxîne.

divê rêzê li mafên hemûyan bi wekhevî bigire.
Li vir gav û pîvanên herî girîng hene ku dê ji we re bibin alîkar ku hûn her civatekê nas bikin:
1. çand û nirxên civakî
Çand nasnameya rastîn a her civatekê ye û tevgera takekesî diyar dike:
Ziman û zarava: Ew amûrên sereke ne ji bo têgihîştina ka mirov çawa difikirin.
Kevneşopî: Awayê ku merasîm, dawet û merasîm têne lidarxistin.
Ol û bawerî: bandorek rasterast li ser qaîdeyên nefermî yên civakê dikin.

2. Sîstemên aborî û debara jiyanê
Awayê qezenckirina pereyan bandorê li ser avahiya malbat û çînê dike:
Çavkaniya dahatê: Gelo ew civatek çandinî, pîşesazî, an jî girêdayî teknolojiyê ye?
Belavkirina Dewlemendiyê: Cûdahiya di navbera dewlemend û feqîran de çi ye?

3. Sîstemên siyasî û hiqûqî
Qanûn ji me re dibêjin ka civak çawa xwe birêxistin dike û kî xwediyê desthilatdariyê ye:
Şêwaza desthilatdariyê: Pergal demokratîk, eşîrî, an dîktatorî ye?
Serdestiya Hiqûqê: Maf û azadiyên mirovan çiqas têne parastin?

4. dîrok û ezmûnên hevpar
Bûyerên berê psîkolojiya kolektîf a mirovan diafirînin:
Şer û qeyran: Wan çawa bandor li baweriya navbera kesan kiriye?
Şoreş û tepeserkirin: Wan çawa helwestên mirovan li hember desthilatdariyê guhertiye?

5. têkiliyên civakî û avahiya malbatê
Avahiya navxweyî ya civakê nîşan dide ka mirov çawa bi hev re dijîn:
Rola malbatê: Malbata mezin (malbat) biryarder e an malbata piçûk (navik)?
Rewşa jin û ciwanan: Ew çiqas di biryardan û rêveberiya civakê de beşdar in?
Rêbazên pratîkî ji bo naskirina civakê:
Entegrasyona rasterast: Ger û jiyan bi xelkên herêmî re bo demekê.
Xwendina wêjeyê: Roman, helbest û dîroka wê civakê razên kûr eşkere dikin.
Çavdêriya medyayê û torên civakî: Ji bo fêmkirina pirsgirêkên ku di wê demê de ji bo mirovan girîng in.
Em çawa civatekê nas dikin?
Nasîna civatekê tê wateya fêmkirina koma mirovan ku bi hev re dijîn, şirîkên wan hene, xwedî rêgez, adet û awayên hizirkirinê yên taybetî ne. Ji bo naskirina civakê, hûn dikarin van gavan bikar bînin:
Ziman û çandê nas bikin
Ziman, cil û berg, xwarin, stran û kevneşopî gelek tiştan li ser civakê dibêjin.
Li tevgerên mirovan binêrin
Ew çawa bi hev re tevdigerin? Ew çawa rêzê li mezinan û zarokan digirin? Ev nîşanên nirxên civakê ne.
Dîrokê bixwînin
Dîroka her civakê bandorê li raman û jiyana wê ya niha dike.
Têkiliyan bi mirovan re ava bikin
Nîqaş bi endamên civakê re rêya herî baş a fêrbûnê ye.
Aborî û siyasetê fam bike
Şêwazên kar, dahat û pergalên hikûmetê bandorek mezin li ser jiyana mirovan dikin.
Medya û hunerê bibîne
Fîlm, pirtûk, stran û medyaya civakî dikarin raman û hestên mirovan nîşan bidin.

Heke hûn dixwazin cureyek taybetî ya civakê (wek civaka Kurd, Ewropî, xwendekar, an jî civaka medyaya civakî) nas bikin, ez dikarim bi berfirehî rave bikim.
Samuel Kermashani